ნობელიანტები ქიმიაში

მორტენ პეტერ მელდალი (Morten Peter )

დაბადება: 1956-01-16 (კოპენჰაგენის გარეუბანი, დანია)

გარდაცვალება:

ალმა–მატერი: დანიის ტექნიკური უნივერსიტეტი (Technical University of Denmark, DTU)

პრემია:2022

„კლიკ-ქიმიისა და ბიოორთოგონალური ქიმიის განვითარებისათვის“.

მორტენ მელდალი დანიელი ქიმიკოსია, რომლის კვლევები მოიცავს ორგანულ სინთეზს, კომბინატორულ ქიმიას, პეპტიდების ქიმიასა და ბიომოლეკულების მოდიფიცირებას. იგი ერთ-ერთი მთავარი მეცნიერია, რომელმაც კლიკ-ქიმიის ჩამოყალიბებასა და განვითარებას შეუწყო ხელი.
მელდალი კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის ქიმიის პროფესორია. მას გამოქვეყნებული აქვს 300-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომი და მიღებული აქვს მრავალი პატენტი. მისი მეთოდები გამოიყენება ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთების, პეპტიდური სტრუქტურებისა და ახალი ფუნქციური მასალების მისაღებად

ბიოგრაფია

მორტენ პეტერ მელდალი დაიბადა 1954 წლის 16 იანვარს, კოპენჰაგენის მახლობლად, დანიაში. ახალგაზრდობიდანვე დაინტერესებული იყო ქიმიური ექსპერიმენტებითა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებით.
მან დანიის ტექნიკურ უნივერსიტეტში ქიმიური ინჟინერია შეისწავლა და 1981 წელს მაგისტრის ხარისხი მიიღო. მოგვიანებით იმავე უნივერსიტეტში ქიმიის მიმართულებით დოქტორანტურა გაიარა; ნობელის პრემიის ბიოგრაფიულ წყაროში დოქტორის ხარისხის მიღების წლად 1986 არის მითითებული. უნივერსიტეტის კვლევითი ჩანაწერები მისი დოქტორანტურის დასრულებას 1983 წლითაც ათარიღებს, ამიტომ ამ მონაცემის ოფიციალურ ბიოგრაფიაში გამოყენებისას სჯობს კონკრეტული ხარისხის ჩანაწერს დაეყრდნოთ.
მელდალი მუშაობდა დანიის ტექნიკურ უნივერსიტეტში, კემბრიჯის უნივერსიტეტსა და კარლსბერგის ლაბორატორიაში (Carlsberg Laboratory). 2011 წელს კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის პროფესორი გახდა. მის სამეცნიერო კარიერაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია კომბინატორულ ქიმიას — მეთოდებს, რომელთა საშუალებითაც შესაძლებელია მრავალი განსხვავებული ნაერთის შედარებით სწრაფად მიღება და გამოკვლევა. 2002 წელს მელდალმა გამოაქვეყნა ნაშრომი სპილენძით კატალიზებული აზიდ-ალკინური ციკლომიერთების შესახებ. იმავე პერიოდში ბარი შარპლესის ჯგუფმაც დამოუკიდებლად შეიმუშავა მსგავსი რეაქცია. ეს მეთოდი კლიკ-ქიმიის ერთ-ერთ მთავარ ინსტრუმენტად იქცა, რადგან რეაქცია მაღალი სელექციურობით მიმდინარეობს და მრავალფეროვანი მოლეკულების დაკავშირების საშუალებას იძლევა.
მელდალის კვლევები დღესაც უკავშირდება ბიოლოგიურად აქტიური მოლეკულების დიზაინს, პეპტიდურ ქიმიასა და ახალი სამკურნალო საშუალებების კვლევისთვის საჭირო ქიმიური ინსტრუმენტების შემუშავებას.

ძირითადი შრომები

1. Tornøe, C. W.; Christensen, C.; Meldal, M. Peptidotriazoles on Solid Phase: [1,2,3]-Triazoles by Regiospecific Copper(I)-Catalyzed 1,3-Dipolar Cycloadditions of Terminal Alkynes to Azides. Journal of Organic Chemistry, 2002, 67(9), 3057–3064. DOI: 10.1021/jo011148j.

ეს ნაშრომი კლიკ-ქიმიის ისტორიაში ერთ-ერთი საკვანძო პუბლიკაციაა. მასში აღწერილია სპილენძით კატალიზებული აზიდ-ალკინური ციკლომიერთების გამოყენება მყარ ფაზაზე პეპტიდური ნაერთების მისაღებად.

2. Meldal, M.; Tornøe, C. W. Cu-Catalyzed Azide–Alkyne Cycloaddition. Chemical Reviews, 2008, 108(8), 2952–3015. DOI: 10.1021/cr0783479.

მიმოხილვითი სტატია დეტალურად განიხილავს CuAAC რეაქციის მექანიზმს, გამოყენების სფეროებსა და სინთეზურ შესაძლებლობებს.

3. Tornøe, C. W.; Christensen, C.; Meldal, M. Peptidotriazoles on Solid Phase: [1,2,3]-Triazoles by Regiospecific Copper(I)-Catalyzed 1,3-Dipolar Cycloadditions of Terminal Alkynes to Azides. Journal of Organic Chemistry, 2002.

ნაშრომები

1. Tornøe, C. W.; Christensen, C.; Meldal, M. Peptidotriazoles on Solid Phase: [1,2,3]-Triazoles by Regiospecific Copper(I)-Catalyzed 1,3-Dipolar Cycloadditions of Terminal Alkynes to Azides. Journal of Organic Chemistry, 2002, 67(9), 3057–3064. DOI: 10.1021/jo011148j.

ეს ნაშრომი კლიკ-ქიმიის ისტორიაში ერთ-ერთი საკვანძო პუბლიკაციაა. მასში აღწერილია სპილენძით კატალიზებული აზიდ-ალკინური ციკლომიერთების გამოყენება მყარ ფაზაზე პეპტიდური ნაერთების მისაღებად.

2. Meldal, M.; Tornøe, C. W. Cu-Catalyzed Azide–Alkyne Cycloaddition. Chemical Reviews, 2008, 108(8), 2952–3015. DOI: 10.1021/cr0783479.

მიმოხილვითი სტატია დეტალურად განიხილავს CuAAC რეაქციის მექანიზმს, გამოყენების სფეროებსა და სინთეზურ შესაძლებლობებს.

3. Tornøe, C. W.; Christensen, C.; Meldal, M. Peptidotriazoles on Solid Phase: [1,2,3]-Triazoles by Regiospecific Copper(I)-Catalyzed 1,3-Dipolar Cycloadditions of Terminal Alkynes to Azides. Journal of Organic Chemistry, 2002.

ლიტერატურა

https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2022/summary/

სტატია მომზადებულია მიერ