"ქიმიის უწყებანი" ტომი:7, ნომერი:3, 13-16 გვ.
ოქროს საწმისის ქიმიური ევოლუცია: უძველესი ჰიდრომეტალურგიიდან თანამედროვე ინდუსტრიულ მეთოდებამდე
საქართველოს აგრარული უნივერსიტეტი
რეზიუმე: წინამდებარე ნაშრომი წარმოადგენს არგონავტებისა და ოქროს საწმისის მითის კომპლექსურ ანალიზს ქიმიური და მეტალურგიული პერსპექტივიდან. სტატიაში დეტალურად არის განხილული ანტიკურ კოლხეთში ოქროს მოპოვების ჰიდრომეტალურგიული ტექნოლოგიები, რომლებიც ეფუძნებოდა ძვირფასი ლითონისა და ცხვრის ტყავის სპეციფიკურ ფიზიკურ-ქიმიურ ურთიერთქმედებას. ნაშრომში გაანალიზებულია ქვიშრობული ოქროს გასუფთავების ისეთი უძველესი მეთოდები, როგორებიცაა კუპელაცია და ცემენტაცია. სტატია მიჰყვება ტექნოლოგიური ევოლუციის გზას, რომელიც მაკროსკოპული ფიზიკის პრინციპებიდან იწყება და თანამედროვე კოორდინაციულ ქიმიამდე მიდის. კერძოდ, განხილულია ტრანსფორმაცია ვერცხლისწყლით ამალგამაციიდან პეტრე ბაგრატიონის მიერ შემუშავებულ ციანიდირების პროცესამდე და ამ უკანასკნელის როლი თანამედროვე ჰიდრომეტალურგიაში. დასკვნით ნაწილში აქცენტი გაკეთებულია ოქროს მოპოვების თანამედროვე მეთოდების ეკოლოგიურ ასპექტებსა და ნარჩენების მართვის ქიმიურ პრინციპებზე.
საკვანძო სიტყვები: ოქროს საწმისი, ოქროს მოპოვება, ქვიშრობული მოპოვება, ჰიდრომეტალურგია, ციანიდირება
შესავალი
ანტიკური სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ლეგენდა - ბერძნული მითი არგონავტებისა და ოქროს საწმისის შესახებ - საუკუნეების განმავლობაში აღიქმებოდა როგორც წმინდა ზღაპარი და ფანტასტიკა. მითის თანახმად, იასონი და არგონავტები მიემგზავრებიან კოლხეთის შორეულ სამეფოში (თანამედროვე საქართველოს დასავლეთი ნაწილი), რათა მოიპოვონ ჯადოსნური არტეფაქტი - ოქროს საწმისი [1]. თუმცა, ბერძენმა ისტორიკოსმა სტრაბონმა (I ს.) და რომაელმა ისტორიკოსმა აპიანემ (II ს.) გაცილებით პრაგმატული ახსნა შემოგვთავაზეს. მათ აღნიშნეს, რომ კავკასიის რეგიონის მდინარეებში უხვად იყო წვრილი ოქროს ქვიშა და ადგილობრივები მის შესაგროვებლად სქელ, გაუპარსავ ცხვრის ტყავებს იყენებდნენ [2].
თანამედროვე გეოლოგიური და ქიმიური კვლევები ადასტურებს, რომ „ოქროს საწმისი“ არა მაგიური არტეფაქტი, არამედ უძველესი ჰიდრომეტალურგიისა და ქიმიური ინჟინერიის გენიალური ნიმუში იყო [3], [4]. წინამდებარე სტატიის მიზანია, არაორგანული ქიმიისა და მეტალურგიის ჭრილიდან განიხილოს ქვიშრობიდან ოქროს მოპოვების ევოლუცია: უძველესი კოლხური მეთოდებიდან - თანამედროვე კოორდინაციულ ქიმიამდე.
ოქროს წარმოშობა მდინარის ეკოსისტემაში და მისი ფიზიკურ-ქიმიური თვისებები
კოლხეთის სამეფო გეოგრაფიულად შეესაბამება თანამედროვე დასავლეთ საქართველოს, რომლის ლანდშაფტზეც დომინირებს კავკასიონის მთიანეთი. ეს არეალი არაბეთისა და ევრაზიის ტექტონიკური ფილების შეჯახების ზონაა. მილიონობით წლის წინ, ჰიდროთერმული პროცესების შედეგად, წარმოიქმნა მინერალებით, მათ შორის ოქროთი, მდიდარი კვარცის ძარღვები. ექსტრემალური კლიმატური პირობებისა და მყინვარული ეროზიის შედეგად დაიწყო ამ ქანების რღვევა და წარმოიქმნა ქვიშრობის საბადოები [3], [4].
ოქროს უნიკალურობა მის ქიმიურ ინერტულობაში მდგომარეობს. ის წარმოადგენს კეთილშობილ მეტალს, რომელიც უკიდურესად მდგრადია ჟანგვისა და კოროზიის მიმართ. ოქროს აღდგენის სტანდარტული პოტენციალი საკმაოდ მაღალია:
Au+ + e- ↔ Au0 (E°= +1.691 ვ)
ამ უკიდურესი ინერტულობის მიზეზი კვანტური მექანიკით აიხსნება. მაღალი ბირთვული მუხტის (Z=79) გამო, ყველაზე შიდა 1s ორბიტალის ელექტრონები თითქმის სინათლის სიჩქარით მოძრაობენ, რაც იწვევს რელატივისტურ ეფექტებს: ელექტრონის მასის ზრდას და s-ორბიტალების შეკუმშვას. შედეგად, 6s ვალენტური ელექტრონი ბირთვთან იმდენად მჭიდროდ არის დაკავშირებული, რომ მისი გაცემა და ქიმიური ბმების წარმოქმნა რთულდება. გარდა ამისა, ოქროს მაღალი სიმკვრივე (19.3 გ/სმ³) საშუალებას იძლევა, მდინარის დინებაში ის სილიკატური ქანებისგან (≈2.5 გ/სმ³) გრავიტაციულად მარტივად გამოიყოს [5], [6].
საწმისის ფენომენი: ფიზიკური ბარიერის ფუნქცია და ადჰეზიური მექანიზმები
მთის ცივ და სწრაფ მდინარეებში მიკროსკოპული ოქროს მტვრის შეგროვება სტანდარტული გრავიტაციული მეთოდებით, განსაკუთრებით ზამთარში, საკმაოდ რთული იყო. სწორედ ამ პრაქტიკულმა დაბრკოლებამ უბიძგა კოლხებს, მოეძებნათ უფრო მარტივი და ეფექტური გზა — ცხვრის ტყავი.
მათ მიერ გაუპარსავი ცხვრის ტყავის გამოყენება უაღრესად ზუსტ ფიზიკურ-ქიმიურ გათვლას ეფუძნებოდა. ცხვრის მატყლს ბოჭკოვანი აგებულება აქვს და ამასთანავე დაფარულია ბუნებრივი ცვილოვან-ცხიმოვანი ნივთიერებით — ლანოლინით, რაც მას ძლიერ ჰიდროფობურობას ანიჭებს. თვითნაბადი ოქროც, თავის მხრივ, ბუნებრივად ჰიდროფობურია. წყლიან გარემოში ოქროს ნაწილაკები არ შეიცავს ოქსიდურ ფენას და არ წარმოქმნის წყალბადურ ბმებს წყალთან. როდესაც ტურბულენტურ დინებაში მყოფი ოქროს ნაწილაკები ეჯახება საწმისის ჰიდროფობურ ლანოლინს, იგი სუსტი ვან დერ ვაალსის ძალების გავლენით ეკვრის მას, ხოლო ჰიდროფილური კვარცის ქვიშა მარტივად გამოირეცხება [4].
კოლხები ცხვრის ტყავს მდინარეში რამდენიმე დღის ან კვირის განმავლობაში ტოვებდნენ, შემდეგ კი ჰაერზე აშრობდნენ. ოქროთი გაჟღენთილი საწმისი მზის შუქზე ბრწყინავდა, რაც მისი სახელწოდების ვიზუალურ საფუძვლად იქცა [3]. საწმისიდან ოქროს გამოთავისუფლების ორი მეთოდი არსებობდა: პირველი მეთოდი შედარებით მდგრადი, ეკომეგობრული იყო: გაჟღენთილ საწმისს ხეზე კიდებდნენ და მზეზე სრულად გაშრობას აცდიდნენ. გამშრალს ჯოხებით ურტყამდნენ. მშრალი, მძიმე ოქროს ფანტელები მატყლიდან ცვიოდა და ქვემოთ დადებულ გაჭიმულ ცხოველთა ტყავზე გროვდებოდა. ამ დროს საწმისი არ ზიანდებოდა, რაც მის ხელახლა გამოყენების საშუალებას იძლეოდა. მეორე მეთოდი უფრო დესტრუქციული იყო, მაგრამ, ამავდროულად, უფრო ეფექტურიც: ოქროთი გაჟღენთილ საწმისს ჭრიდნენ და ცეცხლში ყრიდნენ. მატყლი და ლანოლინი იწვოდა და ოქროსთან შერეულ ფერფლს ტოვებდა, რომლიდანაც ოქრო მარტივად გამოთავისუფლდებოდა [1], [3], [4].
უძველესი მეტალურგია: კუპელაცია და ცემენტაცია
ქვიშრობული ოქრო თითქმის არასდროს არის 24 კარატიანი სუფთა ოქრო. ის, როგორც წესი, ბუნებრივად შერეულია ვერცხლთან, სპილენძთან და სხვა მინარევებთან [7]. მისი შემდგომი გასუფთავება უფრო მოგვიანებით განვითარებულ ტექნოლოგიებს — კუპელაციასა და ცემენტაციას უკავშირდება, რომლებმაც ანტიკურ სამყაროში უმაღლესი სინჯის ოქროს მიღება გახადეს შესაძლებელი.
პირველადი გასუფთავება ხდებოდა კუპელაციით. ელექტრუმსა და ტყვიას ათავსებდნენ ფოროვან ტიგელში (კუპელში) და ახურებდნენ 800 °C-მდე. არაკეთილშობილი მეტალები იჟანგებოდა. ტყვია წარმოქმნიდა თხევად მურდასანგს (PbO), რომელიც „ქიმიური ღრუბლის“ როლს ასრულებდა და შთანთქავდა სხვა მეტალთა ოქსიდებს და თავად კუპელის ფორებში შეიწოვებოდა, ხოლო ოქრო-ვერცხლის შენადნობი ხელუხლებელი რჩებოდა [8].
ვერცხლის მოსაცილებლად გამოიყენებოდა ცემენტაცია. ელექტრუმის თხელ ფირფიტებს ათავსებდნენ კერამიკულ ჭურჭელში და უმატებდნენ „ცემენტს“ (მარილის, აგურის მტვრისა და დაძველებული შარდის ნარევს). 800 °C-ზე გაცხელებისას, აგურის მტვერში არსებული სილიციუმის დიოქსიდი კატალიზატორის როლს ასრულებდა:
2NaCl + H2O + SiO2 → Na2SiO3 + 2 HCl
წარმოქმნილი მარილმჟავა, რომლის მოქმედებასაც შარდში არსებული აზოტოვანი ნაერთები აძლიერებდა (რადგან სავარაუდოდ სამეფო წყლის მსგავსი სარეაქციო არე იქმნებოდა), უტევდა ვერცხლს:
4 Ag + 4 HCl + O2 → 4 AgCl + 2 H2O
წარმოქმნილ თხევად ვერცხლის ქლორიდს ფოროვანი აგურის მტვერი შთანთქავდა, რის შედეგადაც მიიღებოდა სუფთა ოქრო [9].
ამალგირება
ქვიშრობში ოქროს მსხვილი მარაგების ამოწურვამ და წვრილი ფრაქციების მოპოვების აუცილებლობამ ანტიკურ სამყაროშივე განაპირობა ახალი, ინოვაციური მეთოდების ძიება. ამ მხრივ ერთ-ერთი უძველესი ტექნოლოგია ამალგამაციაა, რომლის ფესვებიც მჭიდროდ უკავშირდება რომაულ ეპოქას. ამ პროცესის ყველაზე ზუსტი და შთამბეჭდავი აღწერა ეკუთვნის I საუკუნის რომაელ ბუნებისმეტყველს, პლინიუს უფროსს, რომელიც თავის ფუნდამენტურ ნაშრომში „ბუნების ისტორია“ (Naturalis Historia) წერს:
ამავე მადნის [ვერცხლის] ძარღვებში ასევე არის ქვა, რომლის მარადიული სითხის გამონაჟონი ცოცხალ ვერცხლად იწოდება. იგი ყველაფრის შხამია, საშინელი დამშლელი ძალით ხრწნის ჭურჭელს და ხეთქავს მას. მასზე ყველაფერი ტივტივებს ოქროს გარდა; მხოლოდ მას იზიდავს თავისკენ. სწორედ ამიტომ, ის საუკეთესოდ ასუფთავებს ოქროს: თიხის ჭურჭელში ხშირი შენჯღრევის ხარჯზე ყველა სხვა მინარევს გარეთ გამოდევნის. მინარევების გამოყოფის შემდეგ, რათა თავადაც მოსცილდეს ოქროს, მას ასხამენ კარგად დამუშავებულ ტყავზე, რომლიდანაც ის ოფლივით ჟონავს და ზედ სუფთა ოქროს ტოვებს. [10, ავტორის თარგმანი]
როგორც ამ ისტორიული წყაროდან ჩანს, რომაელები უკვე ნათლად აცნობიერებდნენ ამალგამაციის როგორც ფიზიკურ, ისე ქიმიურ პრინციპებს. პლინიუსის დაკვირვება, რომ ვერცხლისწყალი „მხოლოდ ოქროს იზიდავს“, წარმოადგენს ვერცხლისწყლის უნიკალური თვისების — ოქროს კრისტალური მესრის დაშლისა და მასთან შენადნობის — ამალგამის წარმოქმნის უნარის ემპირიულ აღწერას.
ამ პროცესში განსაკუთრებით საყურადღებოა განცალკევების ეტაპი — ტყავის გამოყენება ერთგვარ ფილტრად. ეს მეთოდი, შეიძლება ითქვას, კოლხური პრაქტიკის კონცეპტუალური გაგრძელებაა. თუმცა, თუ კოლხეთში ცხვრის ტყავი (საწმისი) მდინარეში მოტივტივე ნაწილაკების მექანიკური დამჭერი, ანუ ადჰეზიური ზედაპირი იყო, რომაულ ამალგამაციაში მან უკვე სელექციური მემბრანის ფუნქცია შეიძინა, რომელიც თხევად ვერცხლისწყალს ატარებს, ოქროს ამალგამას კი აკავებს.
ტყავში გაფილტვრის შემდეგ პროცესი ფინალურ, თერმოდინამიკურ ფაზაზე გადადიოდა. დუღილის ტემპერატურებს შორის არსებული მკვეთრი სხვაობის გამო (ვერცხლისწყალი - 356.62 °C, ოქრო - 2856 °C), ნარევის გაცხელების შედეგად ვერცხლისწყალი მარტივად ორთქლდებოდა, მყარ ნაშთად კი მეტალური ოქრო რჩებოდა. ეს ტექნოლოგია იმდენად ეფექტური აღმოჩნდა, რომ მან საუკუნეების განმავლობაში შეინარჩუნა ოქროს ექსტრაქციის დომინანტური მეთოდის სტატუსი [11], [12].
გამოტუტვის თანამედროვე მეთოდი - ციანიდირება
ოქროს მოპოვების ისტორიაში გარდამტეხი ეტაპი უკავშირდება პეტრე ბაგრატიონს, რომელმაც 1843 წელს პირველმა დაამტკიცა, რომ ოქრო იხსნება კალიუმის ციანიდის (KCN) წყალხსნარში ჟანგბადის თანაობისას. ბაგრატიონის ეს აღმოჩენა საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოების ყურადღების ცენტრში ჯერ კიდევ XIX საუკუნეში მოექცა, რაც დასტურდება ავსტრალიურ პრესაში გამოქვეყნებული ტექნოლოგიური მიმოხილვებითაც [13], [14].
პროცესის ქიმიური არსი მდგომარეობს იმაში, რომ ციანიდ-იონი (CN⁻) წარმოადგენს ძლიერ ლიგანდს, რომელიც ოქროსთან სტაბილურ კოორდინაციულ ნაერთს წარმოქმნის. კოორდინაციული ბმის წარმოქმნა მკვეთრად ცვლის სისტემის თერმოდინამიკას: ოქროს სტანდარტული აღდგენის პოტენციალი დადებითი 1.69 V-დან (სადაც ის პრაქტიკულად ინერტულია) უარყოფით 0.57 V-მდე მცირდება. ეს მკვეთრი ცვლილება ჰაერში არსებულ ჟანგბადს აძლევს საშუალებას, იმოქმედოს როგორც მჟანგავმა და გადაიყვანოს მეტალური ოქრო ხსნად მდგომარეობაში [13].
ოქროს ჟანგვითი გახსნის კოორდინაციული სქემა შემდეგნაირია:
4Au + 8 CN- + O2 + 2 H2 O → 4 [Au (CN )2]- + 4 OH-
პროცესის მომდევნო ეტაპზე, ხსნარში გადასული სტაბილური დიციანოაურატ(I) კომპლექსიდან ოქროს ექსტრაქცია ხორციელდება მერილ-ქროუს (Merrill-Crowe) მეთოდით. აღნიშნული პროცესი ეფუძნება ცემენტაციას — ოქროს ჩანაცვლებას უფრო აქტიური ლითონით, კერძოდ, თუთიის ფხვნილით [13]:
2[Au(CN)2]- + Zn → [Zn(CN)4]2- + 2 Au↓
თანამედროვე ჰიდრომეტალურგიაში ტრადიციული ცემენტაციის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური ალტერნატივა CIP (Carbon-in-Pulp — ნახშირი პულპაში) ტექნოლოგიაა. ამ მეთოდით ციანიდური პულპიდან ოქროს გამოყოფა არა ლითონური ჩანაცვლებით, არამედ გააქტიურებულ ნახშირზე სელექციური ადსორბციით ხდება. ნახშირის უნიკალური ფოროვანი სტრუქტურა და სპეციფიკური ზედაპირი განაპირობებს [Au(CN)₂]⁻ კომპლექსის მიმართ განსაკუთრებულ ქიმიურ აფინურობას. პროცესის განმავლობაში, გააქტიურებულ ნახშირს ყრიან დიციანოაურატიან ხსნარში, რის შედეგადაც მიიღება ტალახისებრი მასა — პულპა. შემდეგ პულპას საცერზე ასხამენ და ოქროთი დატვირთული ნახშირი მასზე გროვდება, რის შემდეგაც მაღალტემპერატურულ ტუტე გარემოში მისი დესორბცია (ელუცია) მიმდინარეობს. ოქროს საბოლოო ექსტრაქცია ელექტროლიზით სრულდება, ხოლო რეგენერირებული ნახშირი კვლავ წარმოების ციკლს უბრუნდება, რაც პროცესის ეკონომიკურ და რესურსულ მდგრადობას უზრუნველყოფს [15].
მიუხედავად იმისა, რომ CIP პროცესი საკმაოდ ეფექტურია, მას მაინც აქვს ნაკლოვანებები, კერძოდ, ნახშირის მექანიკური ცვეთა: პულპის მორევისას ნახშირი იფხვნება, ოქროთი გაჯერებული წვრილი ნაწილაკები კი საცერებიდან იკარგება. ამ პრობლემის გადაჭრა შესაძლებელი გახდა მაგნიტური გააქტიურებული ნახშირის გამოყენებით. ეს არის ინოვაციური კომპოზიტური მასალა, რომელშიც ნახშირის სტრუქტურაში ინტეგრირებულია რკინის ოქსიდის ნანონაწილაკები. შესაბამისად, პულპიდან ოქროთი დატვირთული ნახშირის გამოყოფა ხდება არა მექანიკური საცრების, არამედ მაგნიტური ველის გამოყენებით [16]. ქუინსის უნივერსიტეტში ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ აღნიშნული ტექნოლოგია მინიმუმამდე ამცირებს ნახშირის დაშლით გამოწვეულ დანაკარგებს და ოქროს 99.1%-იან ექსტრაქციას სულ რაღაც 5 საათში უზრუნველყოფს [17], რაც მნიშვნელოვანი ნაბიჯია ინდუსტრიის ეკონომიკური და ეკოლოგიური ოპტიმიზაციისკენ.
გარემოზე ზემოქმედება და ნარჩენების მართვა
ოქროს მოპოვების ტექნოლოგიურმა ევოლუციამ ეკოლოგიური რისკების ტრანსფორმაციაც განაპირობა. ციანიდირებამ დიდწილად ჩაანაცვლა ამალგამაციის მეთოდი, რომელიც უაღრესად ტოქსიკური ვერცხლისწყლის გამოყენებას ეფუძნებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ ამან გარემოს ვერცხლისწყლით კატასტროფული დაბინძურება შეამცირა, საფრთხე მაინც არ გამქრალა, ვინაიდან თავად ციანიდიც არანაკლებ ტოქსიკური ნაერთია. სწორედ ამიტომ, თანამედროვე წარმოებაში სავალდებულოა აქტიური გაუვნებელყოფის ტექნოლოგიების გამოყენება.
ამ მხრივ ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული (ინდუსტრიის სტანდარტი) და ეკონომიური მეთოდია INCO პროცესი, რომელიც მოიაზრებს გოგირდის დიოქსიდის, ატმოსფერული ჟანგბადისა და სპილენძის კატალიზატორის გამოყენებით ციანიდის ციანატამდე ჟანგვას [18].
ასევე გამორჩეულია წყალბადის ზეჟანგით დეტოქსიკაციის მეთოდი, რომელიც ეკოლოგიურად ერთ-ერთი ყველაზე უსაფრთხოა. ამ ძლიერი მჟანგავის მოქმედებით ციანიდი ნეიტრალდება ისე, რომ რეაქციის შედეგად გარემოში დამატებითი ტოქსიკური ნაერთები არ რჩება — ციანატთან ერთად გამოიყოფა მხოლოდ წყალი. თუმცა, რეაგენტის მაღალი ფასის გამო, ამ მეთოდს, როგორც წესი, მხოლოდ მკაცრი ეკოლოგიური რეგულაციების მქონე ზონებში იყენებენ [18].
CN- + H2O2 → CNO- + H2O
განადგურების მეთოდების გარდა, თანამედროვე პრაქტიკაში აქტიურად ინერგება AVR (Acidification-Volatilisation-Reabsorption) ტექნოლოგია. მისი არსი ციანიდის განადგურება კი არ არის, არამედ მისი რეციკლირება. ნარჩენი ხსნარის pH-ის დაწევით ციანიდი გადაჰყავთ აირად მდგომარეობაში, რის შემდეგაც მას ისევ ტუტე ხსნარში "იჭერენ" და წარმოებაში აბრუნებენ [18]. ეს მეთოდი ორმაგად მომგებიანია: ამცირებს გარემოზე ზეწოლას და ამავე დროს საწარმოს უმცირებს ძვირადღირებული რეაგენტის ხარჯებს.
დასკვნა
იასონისა და არგონავტების ისტორია გაცილებით მეტია, ვიდრე უბრალოდ მითი გმირების, ურჩხულებისა და მაგიის შესახებ. არაორგანული ქიმიისა და მეტალურგიის ჭრილიდან დანახვისას, ეს მითი ძალიან ღრმა ისტორიულ ჭეშმარიტებას ავლენს. ეს ამბავი გვასწავლის, რომ უწყინარ მითებსა თუ ზღაპრებში, ურჩხულებისა და ჯადოქრობის მიღმა, შეიძლება მეცნიერებისა და ინჟინერიის საწყისებსაც კი წავაწყდეთ და ეს ყველაფერი ჩვენი კულტურული მემკვიდრეობის შეცნობაში დაგვეხმაროს. კოლხების მიერ აღმოჩენილმა ზედაპირის ქიმიისა და მაკროსკოპული ფიზიკის პრინციპებმა საფუძველი ჩაუყარეს განვითარების გრძელ ჯაჭვს, რომელიც დღეს რთული კოორდინაციული ქიმიითა და ციანიდირების ინდუსტრიული მეთოდებით გვირგვინდება. თუმცა, მიკროსკოპული ოქროს მოპოვების მაღალი ტექნოლოგიური შესაძლებლობები გარემოს დაცვის უდიდეს პასუხისმგებლობასაც წარმოშობენ: უაღრესად მნიშვნელოვანია კატალიზური ჟანგვის მეთოდების, ნარჩენების მართვისა და დეტოქსიკაციის სისტემების შემუშავება და განვითარება, რათა შემცირდეს გარემოზე მავნე ზემოქმედება და სიმდიდრისკენ სწრაფვამ არ გაანადგუროს პლანეტა, რომელიც ჩვენი ერთადერთი თავშესაფარია.
ლიტერატურა
[1] ტ. სევერინი, იასონის მოგზაურობა, თბილისი: არტანუჯი, 2014.
[2] გ. გამყრელიძე, მ. ფირცხალავა და გ. ყიფიანი, ძველი საქართველოს სამხედრო ისტორიის საკითხები, თ. ბერაძე, რედ., თბილისი: არტანუჯი, 2005, გვ. 6.
[3] A. V. Okrostsvaridze, D. I. Bluashvili and N. E. Gagnidze, “Field investigation of the mythical “Gold Sands” of the ancient Colchis Kingdom and modern discussion on the Argonauts’ expedition,” Episodes, vol. 37, no. 2, pp. 122-128, 2014.
[4] T. Neesse , “Selective attachment processes in ancient gold ore beneficiation,” Minerals Engineering, vol. 58, pp. 52-63, April 2014.
[5] N. N. Greenwood and A. Earnshaw, Chemistry of the Elements, 2 ed., Oxford: Butterworth-Heinemann, 1997, pp. 1173-1180.
[6] H. Schmidbaur, S. Cronje, B. Djordjevic and O. Schuster, “Understanding gold chemistry through relativity,” Chemical Physics, vol. 311, no. 1-2, pp. 151-161, 2005.
[7] Z. Nikiforova, “Internal Structures of Placer Gold as an Indicator of Endogenous and Exogenous Processes,” Minerals, vol. 13, no. 1, p. 68, 2023.
[8] D. Berger, M. Brauns, G. Brügmann, E. Pernicka and N. Lockhoff, “Revealing ancient gold parting with silver and copper isotopes: implications from cementation experiments and for the analysis of gold artefacts,” Archaeological and Anthropological Sciences, vol. 13, no. 9, August 2021.
[9] A. Celauro, D. Loepp and D. Ferro, “Ancient procedures of gold cementation and gold scorification: considerations on their reliability through experimental archaeology, interpretation of chemical reactions and thermodynamics,” Acta rerum naturalium, vol. 21, pp. 177-200, 2017.
[10] C. Plinius Secundus, Naturalis Historia, liber 33, caput 35, [Online]. Available: http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-lat1:33.35. [Accessed 9 April 2026].
[11] G. Agricola, De Re Metallica, New York: Dover Publications, Inc., 1950.
[12] CRC Press, CRC Handbook of Chemistry and Physics, 97 ed., W. M. Haynes, Ed., Boca Raton: CRC Press, 2016, pp. 4–116-4–118.
[13] J. O. Marsden and C. I. House, The Chemistry of Gold Extraction, 2 ed., Littleton, Colorado: Society for Mining, Metallurgy, and Exploration, Inc., 2009.
[14] A. M., “MR. MARTHUR—THE INVENTOR OF THE CYANIDE PROCESS.,” The West Australian, p. 7, 15 January 1900.
[15] P. A. Laxen, “Carbon-in-pulp processes in South Africa,” Hydrometallurgy, vol. 13, no. 2, pp. 169-192, December 1984.
[16] J. D. Miller, G. A. Munoz and S. Duyvesteyn, “Magnetic activated carbon particles for adsorption of solutes from solution”. United States of America Patent 8,097,185 B2, 17 January 2012.
[17] J. Xia, The Application of Magnetic Adsorbents in Gold Recovery, Kingston: Department of Mining, Queen `s University, 2023.
[18] T. I. Mudder, M. M. Botz and A. Smith, Chemistry and Treatment of Cyanidation Wastes, 2 ed., London: Mining Journal Books Ltd., 2001, pp. 239-333.
გამოქვეყნებულია: 20-04-2026