სახე

მოვერცხლისფერო-თეთრი

ძირითადი თვისებები

დასახელება, სიმბოლო, ნომერი

გადოლინიუმი, Gd, 64

წარმოთქმა

ელემენტის კატეგორია

ლანთანიდი

ჯგუფი, პერიოდი, ბლოკი

6, f

ატომური მასა

157.25 გ მოლი-1

ელექტრონული კონფიგურაცია

Xe] 4fsup>7 5d1 6s2

ელექტრონები ორბიტალებზე

2, 8, 18, 25, 9, 2
(იხ. სურათი)

ფიზიკური თვისებები

აგრეგატული მდგომარეობა

მყარი

სიმკვრივე

7.90 გ სმ-3

სიმკვრივე თხევად მგდომარეობაში (ლღობის ტემპერატურაზე)

7.04 გ სმ-3

ლღობის ტემპერატურა

1585 K, 1312 ˚C
2394 ˚F

დუღილის ტემპერატურა

3546 K, 3273 ˚C, 5923 ˚F

კრიტიკული წერტილი

დნობის სითბო

10.05 კჯ მოლი-1

აორთქლების სითბო

301.3 კჯ მოლი-1

სპეციალური სითბოტევადობა

(25 ˚C)
37.03 კჯმოლი-1
K-1

ორთლის წნევა
P(Pa) 1 10 100 1k 10k 100k
T(K)-ზე 1836 2028 2267 2573 2976 3535

ატომური თვისებები

ჟანგვითი რიცხვები

1, 2, 3

ელექტროუარყოფითობა

1.20 (პოლინგის შკალა)

იონიზაციის ენერგიები

I: 593.4 kJ·mol−1
II: 1170 kJ·mol−1
III: 1990 kJ·mol−1

ატომური რადიუსი

180 pm

კოვანელტური რადიუსი

196 pm

ვან დერ ვაალსის რადიუსი

pm

სხვადასხვა

კრისტალური სტრუქტურა

ჰექსაგონალური

მაგნიტური მოწესრიგებულობა

ფერომაგნიტური/
პარამაგნიტური

კუთრი ელექტრული წინაღობა

(20˚C) 1.310 ნΏ მ

სითბოგამტარობა

(300 K) 10.06 ვტმ-1K-1

სითბოგადაცემა

(25˚C) 9.4 µm m-1K-1

ბგერის სიჩქარე

(20˚C) 2680 მ/წმ

იუნგის მოდული

54.8 გპა

შერის მოდული

21.8 გპა

ბულკის მოდული

37.9 გპა

სიმტკიცე მოსის მიხედვით

CAS-ის რეფისტრაციის ნომერი

7440-54-2

მდგრადი იზოტოპები

იზოტოპი NA ნახევარ-სიცოცხლე DM DE(MeV) DP
155Gd 14.80% 155Gd მდგრადია 91 ნეიტრონით
156Gd 20.47% 156Gd მდგრადია 92 ნეიტრონით
157Gd 15.65% 157Gd მდგრადია 93 ნეიტრონით
158Gd 24.84% 158Gd მდგრადია 94 ნეიტრონით
160Gd 21.86% >1.3×1021y ββ 1.7 160Dy

გადოლინიუმი

 

გადოლინიუმის ნიმუში

გადოლინიუმი წარმოადგენს ქიმიურ ელემენტს, რომლის სიმბოლოა Gd, ხოლო ატომური ნომერი - 64. იგი მოვერცხლისფრო-თეთრი, ჭედადი და დრეკადი იშვიათ მიწათა მეტალია. გადოლინიუმს აქვს ნეიტრონების შთანთქმის განსაკუთრებული უნარი და ამდენად იგი გამოიყენება ნეიტრო-რადიოგრაფიაში ეკრანირებისათვის და ბირთვულ რეაქტორებში. მისი პარამაგნიტური თვისებების გამო გადოლინიუმის ორგანული კომპლექსების ხსნარები და გადოლინიუმის ნაერთები მედიცინაში პოპულარულია, როგორც MRI-ის საწინააღმდეგო ინტრავენური აგენტი.

 

 

 

 

დახასიათება

 

ფიზიკური თვისებები

 

გადოლინიუმი წარმოადგენს მოვერცხლისფრო-თეთრი ფერის ჭედად და დრეკად იშვიათ მიწათა მეტალს. იგი გამოკრისტალდება ჰექსაგონალური შეკრული a-ფორმით, ოთახის ტემპერატურაზე, მაგრამ 1235°C-ზე გაცხელების დროს გადადის ტავის b-ფორმაში, რომელსაც აქვს მოცულობა-ცენტრირებული კუბური სტრუქტურა.

გადოლინიუმ-157 გააჩნია მაღალი თერმული ნეიტრონების დამჭერი განიკვეთის ფართი ყველა სტაბილურ ნუკლეიდიტს შორის: 259.000 ბარნი. მხოლოდ ქსენონ-153 აქვს უფრო მაღალი განიკვეთის ფართი 2 მილიონი ბარნი, მაგრამ ეს იზოატომი არამდგრადია. გადოლინიუმი ოთახის ტემპერატურაზე ძლიერ პარამაგნიტურია და ამჟღავნებს ფერომაგნიტურ თვისებებს ოთახის ტემპერატურაზე ქვემოთ. გადოლინიუმს აქვს მაგნიტოკალორიული ეფექტი, რის შედეგადაც მისი ტემპერატურა იზრდება როდესაც იგი შედის მაგნიტურ ველში და მცირდება როდესაც იგი ტოვებს მაგნიტურ ველს, ეს ეფექტი განსაკუთრებით ძლიერია გადოლინიუმის შენადნობისათვის - Gd5(Si2Ge2).

გადოლინიუმის ატომები შეიძლება გამოიყოს ფლუორინის მოლეკულაში კაფსულებით, რაც ვიზუალურად ჩანს ტრანსმისიურ ელექტრომიკროსკოპში. ინდივიდუალური Gd ატომები და Gd მცირე დაჯგუფებები კორპორირდებიან ნახშირის ნანომილებში.

 

 

 

ქიმიური თვისებები

 

სხვა იშვიათ მიწათა ელემენტებისაგან განსხვავებით, მეტალური გადოლინიუმი, შედარებით მდგრადია მშრალ ჰაერზე, თუმცა იგი სწრაფად შავდება ტენიან ჰაერზე და წარმოქმნის უმდგრად წებვად ოქსიდს, რომელიც უფრო მეტ ზედაპირს ქმნის დასაჟანგავად.

4 Gd + 3 O2 → 2 Gd2O3

გადოლინიუმი ძლიერ აღმდგენი აგენტია. იგი აღადგენს სხვადასხვა მეტალების ოქსიდებს, როგორიცაა Fe, Cr, Sn, Pb, Mn და Zr-ის ოქსიდებს ელემენტებამდე. გადოლინიუმი საკმაოდ ელექტროდადებითია, ნელა ურთიერთქმედებს ცივ წყალთან, ხოლო სწრაფად რეაგირებს ცხელ წყალთან გადოლინიუმის ჰიდროქსიდის წარმოქმნით:

2 Gd + 6 H2O → 2 Gd(OH)3 + 3 H2

გადოლინიუმი სწრაფად იხსნება განზავებულ გოგირდმჟავაში და წარმოქმნის უფერო Gd(III) იონების შემცველ ხსნარს, რომელიც შედის [Gd(OH2)9]3+ კომპლექსში.

2 Gd (მყ) + 3 H2SO4 (ხსნ.) → 2 Gd3+ (ხსნ.) + 3 SO24 (ხსნ.) + 3 H2 (აირი)

მეტალი გადოლინიუმი 200°C-ზე ზევით ტემპერატურაზე ურთიერთქმედებს ყველა ჰალოგენთან:

2 Gd (მყ) + 3 F2 (აირი) → 2 GdF3 (მყ) [თეთრი]

2 Gd (მყ) + 3 Cl2 (აირი) → 2 GdCl3 (მყ) [თეთრი]

2 Gd (მყ) + 3 Br2 (აირი) → 2 GdBr3 (მყ) [თეთრი]

2 Gd (მყ) + 3 I2 (აირი) → 2 GdI3 (მყ) [ყვითელი]

გადოლინიუმი უკავშირდება აზოტს, ნახშირბადს, გოგირდს, ფოსფორს, ბორს, სელენს, სილიციუმს და დარიშხანს მარალ ტემპერატურაზე და წარმოქმნის ბინარულ ნაერთებს. დაბალი დაჟანგულობის მდგომარეობის ნაწარმები.

გადოლინიუმი ნაერთებში უმეტესად ამჟღავნებს +3 დაჟანგულობის რიცხვს, მაგრამ, განსაკუთრებით მყარ მდგომარეობაში ცნობილია სხვა დაჟანგულობის რიცხვიც. გადოლინიუმ(II) ჰალოგენიდები მიიღება გადოლინიუმ(III) ჰალოგენიდების ტანტალის კონტეინერებში გაცხელებით - მეტალური გადოლინიუმის თანაობისას. გადოლინიუმი აგრეთვე წარმოქმნის სესქვიქლორიდებს Gd2Cl3, რომელიც შემდგომ შეიძლება აღდგეს GdCl-მდე 800°C-ზე გახურებით. მიღებული გადოლინიუმ(I) ქლორიდი წარმოქმნის გრაფიტის ფენების მსგავსი სტრუქტურის ფირფიტებს.

 

 

ნაერთები

გადოლინიტი

გადოლინიუმის ნაერთებში შედის

 

იზოტოპები

 

ბუნებაში გავრცელებული გადოლინიუმი შედგება 6 სტაბილური იზოტოპისაგან: 154Gd, 155Gd, 156Gd, 157Gd, 158Gd და 160Gd და ასევე ერთი რადიოიზოტოპისაგან. აქედან ყველაზე მეტად გავრცელებულია 157Gd და 158Gd (ბუნებრივი გავრცელებაა 28.84%).

დახასიათებულია ოცდაცხრა რადიოიზოტოპი, მათ შორის მდგრადია 152Gd, რომლის ნახევარდაშლის პერიოდია 1.08×1014 წელი და 150Gd ნახევარდაშლის პერიოდით 1.79×106 წელი. დანარცენი რადიოაქტიური იზოტოპების ნახევარდაშლის პერიოდი 74.7 წელზე ნაკლებია. მათგან უმეტესობის ნახევარდაშლის პერიოდი 24.6 წამზე ნაკლებია. გადოლინიუმის იზოტოპებს აქვთ ოთხი მეტასტაბილური იზომერი, რომელტაგან ყველაზე მდგრადია 143mGd (T½=110 წმ), 145mGd (T½=85 წმ) and 141mGd (T½=24.5 წმ).

ყველაზე გავრცელებული სტაბილური იზოტოპის 158Gd-ზე ნაკლები ატომური მასის მქონე იზოტოპები პირველადი ბეტა დაშლით, ელექტრონების შთანთქმისას გადადის Eu (ევროპიუმ)-ის იზოტოპებში. მაღალი ატომური მასის შემთხვევაში პირველადი ბეტა დაშლით, მიიღება Tb (თერბიუმის) იზოტოპები.

 

 

ისტორია

 

1880 წელს შვეიცარელი ქიმიკოსი ჯ. ქ. გალისარდ დე მარიგნასი (Jean Charles Galissard de Marignac) აკვირდებოდა დიდიუმის და გადოლიტის ნიმუშებში არსებული გადოლინიუმით გამოწვეული სპექტროსკოპიულ ხაზებს. ფრანგი ქიმიკოსი პ. ემილ ლექოქ დე ბოისბაუდრენმა (Paul Émile Lecoq de Boisbaudran) გადოლინია გამოყო გადოლინიუმის ოქსიდიდან, 1886 წელს თვითონ ელემენტი ახლახანს იქნა გამოყოფილი. გადოლინიუმს მინერალ გადოლინის მსგავსად სახელი ეწოდა ფინელი ქიმიკოსისა და გეოლოგის ჯოჰან გადოლინის საპატივცემულოდ.

 

 

 

გავრცელება

 

გადოლინიუმი გვხვდება მრავალ მინერალში როგორიცაა: მონაციტი და ბასთნეზიტი, ოქსიდის სახით. მინერალი გადოლინიტი Gd შეიცავს კვალის სახით. მისი გავრცელება დედამიწის ქერქში დაახლოებით 6.2მგ/კგ. ყველაზე გავრცელებული ის არის ჩინეთში, აშშ-ში, ბრაზილიაში, შრი-ლანკაში, ინდოეთში და ავსტრალიაში, სადაც მთლიანი რაოდენობა აღწევს ერთ მილიონ ტონას. სუფთა გადოლინიუმის მსოფლიო წარმოება შეადგენს 400 ტონას წელიწადზე.

 

 

წარმოება

 

გადოლინიუმი მიიღება, როგორც მონაციტისაგან, ასევე ბასთნეზიტისაგან.

დამსხვრეული მინერალის ნატეხებს ექსტრაგირებენ ქლორწყალბადით ან გოგირდმჟავით, რომელსაც არახსნადი ოქსიდი გადაჰყავს ხსნად ქლორიდში ან სულფატში.

მჟავური ფილტრატი ნეიტრალიზდება კაუსტიკური სოდით (pH 3–4). თორიუმი გამოილექება მისი ჰიდროქსიდის სახით და მოსცილდება.

დარჩენილ ხსნარს ამუშავებენ ამონიუმის ოქსალატით და იშვიათ მიწათა ელემენტები გადადის შესაბამის არახსნად ოქსალატებში, რომლებიც გაცხელებით გადადიან ოქსიდებში

ოქსიდები იხსნება აზოტმჟავაში, რომელიც აშორებს ერთ-ერთ ძირითად კომპონენტს - ცერიუმს, რომლის ოქსიდიც არ იხსნება აზოტმჟავაში.

ხსნარი მუშავდება მაგნიუმის ნიტრატით და მიირება გადოლინიუმის, სამარიუმის და ევროპიუმის კრისტალური ორმაგი მარილის ნარევი.

მარილები გამოიყოფა იონგაცვლითი ქრომატოგრაფიის საშუალებით.

შემდგომ იშვიათ მიწათა იონები შერჩევითად ირეცხება შესაბამისი კომპლექსური აგენტებით.

მეტალი გადოლინიუმი მიიღება მისი ოქსიდის ან მარილების კალციუმთან გაცხელებით 1450°C-ზე, არგონის ატმოსფეროში. ფაშარი, ღრუბლისფერი გადოლინიუმი შეიძლება მივიღოთ გამლღვალი GdCl3-ის აღდგენით მეტალთან გაცხელებით 1312°C ტემპერატურაზე (Gd ლღობის ტემპერატურა) შემცირებული წნევის დროს.

 

 

 

გამოყენება

 

გადოლინიუმს არა აქვს ფართო გამოყენება, მაგრამ ის შეიძლება გამოყენებულ იქნას სპეციალური დანიშნულებით. 157Gd გამოიყენება ავთვისებიანი სიმსივნეების ნეიტრონულ თერაპიაში. ეს ელემენტი ძალიან ეფექტურია გამოყენებულ იქნას ნეიტრონულ რადიოგრაფთან ერტად და ბირთვულ რეაქტორებში ეკრანირებისათვის.

გადოლინიუმი აგრეთვე გამოიყენება მეტალურგიულ პროცესებში, იგი 1%-ის რაოდენობით რკინაზე, ქრომზე და მონათესავე შენადნობებზე დამატებისას, მას ხდის მდგრადს და ადვილად დასამუშავებელს.

გადოლინიუმი ოთახის ტემპერატურაზე პარამაგნიტური, ხოლო კიურის წერტილზე 17°C-ზე ფერომაგნიტურია. ეს თვისება შესაძლებელს ხდის გადოლინიუმს ის გამოყენებულ იქნას მაგნიტურ რეზონანსულ იმიჯისათვის (MRI).

გადოლინიუმი გამოიყენება გადოლინიუმ იტრიუმის გარნეტის (Gd:Y3Al5O12) მისაღებად. მას აქვს მიკროტალღური გამოყენება და იხმარება მაგნიტო-ოპტიკური ფილებისათვის სხვადასხვა ოპტიკური კომპონენტების და სუბსტრატული მასალების წარმოებაში.

გადოლინიუმის ნაერთები აგრეთვე გამოიყენება მწვანე ლუმინოფორების საწარმოებლად ფერადი ტელევიზორებისათვის და კომპაქტ-დისკებისათვის.

გადოლინიუმ-გალიუმ გარნეტი (GGG, Gd3Ga5O12) გამოიყენებოდა ხელოვნური ბრილიანტის და კომპიუტერული მახსოვრობის იმიტაციისათვის.

 

 

 

ბიოლოგიური როლი

 

არ არის ცნობილი გადოლინიუმის ბიოლოგიური როლი, მაგრამ მისი ნაერთები გამოიყენება ბიომედიცინაში კვლევებისათვის. Gd3+ ნაერთები წარმოადგენენ MRI საწინააღმდეგო ნაერთების კომპონენტს. იგი გამოიყენება სხვადასხვა არხების ელექტროფიზიოლოგიურ ექსპერიმენტში ნატრიუმის გადინების არხების დასაბლოკად.

 

 

სიფრთხილე

 

თავისუფალი იონის სახით გადოლინიუმი ძალიან ტოქსიკურია. ტოქსიკურობა დამოკიდებულია ხელატაგენტების სიძლიერეზე.

 

 

 

 

მასალა მომზადებულია www.wikipedia.com -ის მიხედვით