სახე

ვერცხლისფერი მეტალური

ძირითადი თვისებები

დასახელება, სიმბოლო, ნომერი

ქრომი, Cr, 24

წარმოთქმა

ელემენტის კატეგორია

გარდამავალი მეტალი

ჯგუფი, პერიოდი, ბლოკი

6, 4, d

ატომური მასა

51.9961(6) გ მოლი-1

ელექტრონული კონფიგურაცია

[Ar] 3d5 4s1

ელექტრონები ორბიტალებზე

2, 8, 13, 1
(იხ. სურათი)

ფიზიკური თვისებები

აგრეგატული მდგომარეობა

მყარი

სიმკვრივე

7.19 გ სმ-3

სიმკვრივე თხევად მგდომარეობაში (ლღობის ტემპერატურაზე)

6.3 გ სმ-3

ლღობის ტემპერატურა

2180 K, 1907˚C
3465 ˚F

დუღილის ტემპერატურა

2944 K, 2671 ˚C, 4840 ˚F

კრიტიკული წერტილი

დნობის სითბო

21.0 კჯ მოლი-1

აორთქლების სითბო

339.5 კჯ მოლი-1

სპეციალური სითბოტევადობა

(25 ˚C)
23.35 კჯმოლი-1
K-1

ორთლის წნევა
P(Pa) 1 10 100 1k 10k 100k
T(K)-ზე 1656 1807 1991 2223 2530 2942

ატომური თვისებები

ჟანგვითი რიცხვები

6, 5, 4, 3, 2, 1, -1, -2
(ძლიერი მჟავა ოქსიდი)

ელექტროუარყოფითობა

1.66 (პოლინგის შკალა)

იონიზაციის ენერგიები

I: 652.9 კჯმოლი-1
II: 1590.6 კჯმოლი-1
III: 2987 კჯმოლი-1

ატომური რადიუსი

128 pm

კოვანელტური რადიუსი

139±5 pm

ვან დერ ვაალსის რადიუსი

___ pm

სხვადასხვა

კრისტალური სტრუქტურა

მოცულობა-ცენტრირებული კუბი

მაგნიტური მოწესრიგებულობა

აფმ
(ანტიფერომაგნიტური)

კუთრი ელექტრული წინაღობა

(20˚C) 125ნΏ მ

სითბოგამტარობა

(300 K) 93.9 ვტმ-1K-1

სითბოგადაცემა

(25˚C) 4.9 µm m-1K-1

ბგერის სიჩქარე

(20˚C) 5940 მ/წმ

იუნგის მოდული

279 გპა

შერის მოდული

115 გპა

ბულკის მოდული

160 გპა

სიმტკიცე მოსის მიხედვით

8.5

CAS-ის რეფისტრაციის ნომერი

7440-47-3

მდგრადი იზოტოპები

იზოტოპი NA ნახევარ-სიცოცხლე DM DE(MeV) DP
50Cr 4.345% > 1.8×1017y εε - 50Ti
51Cr სინთეზ 27.7025 d ε - 51V
γ 0.320 -
52Cr 83.789% 52Cr მდგრადია 28 ნეიტრონით
53Cr 9.501% 53Cr მდგრადია 29 ნეიტრონით
54Cr 2.365% 54Cr მდგრადია  30 ნეიტრონით

ქრომი

ქრომი არის დ. ი. მენდელეევის ელემენტთა პერიოდულობის სისტემის ქიმიური ელემენტი, ატომური ნომრით 24. აღინიშნება სიმბოლოთი Cr (ლათ. Chromium). მარტივი ნივთიერება ქრომი (CAS -ნომერი: 7440-47-3) - მაგარი მოცისფრო-თეთრი ფერის მეტალი.

 

ისტორია

ლალის ქითელი ფერი განპირობებულია ქრომის (III) მცირე რაოდენობით.

1766 წელს ეკატერინბურგის მიდამოებში აღმოჩენილ იქნა მინერალი, რომელმაც მიიღო დასახალება”ციმბირის წითელი ტყვია”, PbCrO4. თანამედროვე დასახელება - კროკოიტი. 1797 წელს ფრანგმა ქიმიკოსმა ლ. ნ. ვოკლენმა ამ მინერალისგან გამოყო ძნელადლღობადი მეტალი (უფრო სწორედ ვოლკენმა მიიღო ქრომის კარბიდი).

 

დასახელების წარმოშობა

ელემენტმა დასახელება მიიღო ბერძნულიდან χρῶμα - ფერი, საღებავი - მისი ნაერთების შეფერილობის მრავალფეროვნების გამო.

 

ბუნებაში გავრცელება

წარმოშობა

ქრომის ყველაზე დიდი საბადოები გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში (მსოფლიოში პირველი ადგილი), ყაზახისტანში, რუსეთში, ზიმბაბვეში, მადაგასკარში. ასევე გავრცელებულია თურქეთში, ინდოეთში, სომხეთში, ბრაზილიაში, ფილიპინებზე.

რუსეთის ფედერაციაში ქრომის საბადოები ძირითადად ცნობილია ურალში (დონსკის და სარანოვსკის).

ყაზახისტანში ქრომის საბადოს მარაგი შედგენს 350 მილიონ ტონაზე მეტს (მეორე ადგილი მსოფლიოში).

  

იზოტოპები

 

ცნობილია ქრომის 24 იზოტოპი 42Cr-დან 66C-მდე. რომელთაგან სამი 52Cr, 53Cr და 54Cr სტაბილური იზოტოპია,მათ შორის ყველაზე გავრცელებულია 52Cr (83.789% ბუნებრივი დოვლათი ). ბუნებრივი ქრომის იზოტოპური შემადგენლობა: 50Cr (ნახევარდაშლის პერიოდით 1.8 × 1017 წელი) 4.345%, 52Cr 83.489%, 53Cr 9.501%, 54Cr 2.365%. ექვსი ხელოვნური რადიოქატიური იზოტოპიდან შედარებით მნიშვნელოვანია 51Cr ნახევარდაშლის პერიოდით 27.8 დღე. ის გამოიყენება როგორც იზოტოპური ინდიკატორი. ძირითადი დაჟანგულობის ხარისხი +3 და +6.

 

გეოქიმია და მინერალოგია

ქრომიტის მადანი

ქრომის საშუალო შემცველობა სხვადასხვა ქანებში არამუდმივია. ულტრაძირითად ქანებში (პერიდოდიტებში) ის აღწევს 2კგ/ტ, ძირითად ქანებში (ბაზალტებში და სხვა) – 200გ/ტ, ხოლო გრანიტებში ათობით გ/ტ. ქრომი რკინასთან, ტიტანთან, ნიკელთან, ვანადიუმთან და მანგანუმთან ერთად წარმოადგენს ერთ გეოქიმიურ ოჯახს.

ანსხვავებენ ქრომის სამ ძირითდ მინერალს: მაგნოქრომიტი (Mn, Fe)Cr2O4, ქრომპიკოტიტი (Mg, Fe)(Cr, Al)2O4 და ალუმოქრომიტი(Fe, Mg)(Cr, Al)2O4. გარეგნულად მათი გარჩევა შეუძლებელია და მათ არასწორად უწოდებენ ”ქრომიტებს”. მათი შემადგენლობა ცვლადია:

 

საკუთრივ რკინის ქრომიტი, FeCr2O4 - კი შედარებით იშვიათია. გარდა ამ ქრომიტებისა, ქრომი შედის აგრეთვე სხვა მინერალების შემდგენლობაშიც - ქრომული ქარსი (ფუქსიტი), ქრომის ქლორიტი, ქრომდიოპსიდი, ქრომტურმალინი, ქრომის გრანიტი და სხვა, რომლებიც ხშირად თან ახლავს მადანს, თუმცა მათ არა აქვთ სამრეწველო მნიშვნელობა. ეკზოგენურ პირობებში, ქრომი ისევე როგორც რკინა მიგრირდება წონაკის სახით და შეიძლება დაგროვდეს თიხაში. ქრომატები, შედარებით, ყველაზე მობილური ფორმაა.

ფიზიკური თვისებები

კროკოიტი (PbCrO4)

ქრომი მეტალური ბზინვარების მონაცრისფრო-თეთრი მეტალია, აქვს კუბური მოცულობა–ცენტრირებული კრისტალური მესრით, а = 0,28845 ნმ. გარეგნულად ქრომი ფოლადს ჰგავს, ის მძიმე მეტალია, მისი სიმკვრივე 7.19 გ/სმ3–ია. ძნელად ღვება. ქრომის ლღობის ტემბერატურა 1890°C-ია, დუღილის ტემპერატურა კი – 2480°C. ქრომი ყველაზე მაგარი მეტალია, რომელიც მხოლოდ ვოლფრამს უთმობს უპირატესობას. იგი ჭრის მინას. ქრომის სიმაგრის ერთერთი მიზეზი ისაა, რომ მის მეტალურ მესერში ერთ შედარებით მცირე მოცულობის ქრომის იონზე მოდის ექვსი შედარებით თავისუფალი ელექტრონი. ზესუფთა ქრომი საკმაოდ კარგად ექვემდებარება მექანიკურ დამუშავებას. მდგრადია ჰაერზე. 2000 °C ტემპერატურისას იწვის მწვანე ფერის ქრომის ოქსიდის (III) წარმოქმნით Cr2O3, რომელიც ამფოტერული თვისებებით ხასიათდება.

ბუნებრივი ქრომი შედგება ხუთი იზოტოპის ნარევისაგან მასური რიცხვებით 50, 52,5 3, 54 და 56 .რადიოაქტიური იზოტოპები მიღებულია ხელოვნურად.

 

მიღება

ლითონური ქრომი მიიღება მაღალ ტემპერატურაზე მისი ოქსიდის ალუმინით აღდგენით (ალუმინოთერმია).

Cr2O3+2Al → Al2O3 + 2Cr.

ქრომის მარილების წყალხსნარის ელექტრო ლიზით

ქრომი ბუნებაში ძირითადად გვხვდება რკინის ქრომიტის სახით Fe(CrO2)2. რომლისგანაც ღებულობენ ფეროქრომს, ელექტროღუმელში ნახშირთან ძლიერი გახურებისას. ამ დროს ხდება ქრომისა და რკინის აღდგენა, შედგად წარმოიქმნება ქრომის შენადნობი რკინასთან - ფეროქრომი

FeO • Cr2O3 + 4C → 2Cr + Fe + 4CO¬ ↑

ფეროქრომი გამოიყენება ლეგირებული ფოლადის საწარმოებლად.

იმისათვის რომ მიიღონ სუფთა ქრომი რეაქციას ატარებენ შემდეგნაირად:

1. მიმდინარეობს რკინის ქრომიტისა და ნატრიუმის კარბონატის (კალცინირებული სოდა) შელღობა ჰაერზე:

4Fe(CrO2)2 + 8Na2CO3 + 7O2 → 8Na2CrO4 + 2Fe2O3 + 8CO2

2. ხსნიან ნატრიუმის ქრომატს და მას აცილებენ რკინის ოქსიდს.

3. ქრომატი გადაჰყავთ ბიქრომატში, ხდება ხსნარის შემჟავება, რის შემდეგაც გამოკრისტალდება ბიქრომატი.

4. სუფთა ქრომის ოქსიდს ღებულობენ, დიქრომატის ნახშირით აღდგენით.

Na2Cr2O7 + 2C → Cr2O3 + Na2CO3 + CO↑

5. ალუმინოთერმიის საშუალებით კი ღებულობენ მეტალურ ქრომს.

Cr2O3+ 2Al → Al2O3 + 2Cr + 130 კკალ.

6. ელექტროლიზის საშუალებით ღებულობენ ელექტროლიტურ ქრომს ქრომის ანჰიდრიდის წყალხსნარიდან, რომელიც დამატებით შეიცავს გოგირდმჟავას. ამ დროს კათოდზე ძირითადად მიმდინარეობს 3 პროცესი.

Cr2O72− + 14Н+ + 12е− = 2Cr + 7H2O

 

ქიმიური თვისებები

ქრომის (III) ქლორიდის ჰექსაჰიდრატი ([CrCl2(H2O)4]Cl·2H2O)

ქრომისათვის დამახასიათებელია შემდეგი ჟანგვის რიცხვები: +2, +3 და +6. ქრომის თითქმის ყველა ნაერთი შეფერილია.

ჩვეულებრივ პირობებში ქრომი საკმაოდ დაბალი აქტივობის ლითონია. მისი ზედაპირი დაფარულია ოქსიდის (Cr2O3)-ის აფსკით რომელიც კოროზიისადმი მდგრადობას ანიჭებს. გავარვარებისას აფსკი იშლება და ქრომი ურთიერთქმედებს მარტივ და რთულ ნივთიერებებთან. ქრომი ურთიერთქმედებს: არალითონებთან, იწვის ჟანგბადში მაღალ ტემპერატურაზე, იერთებს ჰალოგენებს, გოგირდს, აზოტს, ფოსფორს, ნახშირბადს, სილიციუმს.

4Cr + 3O2 → 2Cr2O3

2Cr + 3Cl2 → 2CrCl3

3Cr + 2P → Cr3P2

2Cr + N2 → 2CrN

2Cr + 3S → Cr2S3

Cr + Si → CrSi

გავარვარებული ქრომი ურთიერთქმედებს წყლის ორთქლათან ქრომი (III)-ის ოქსიდის წარმოქმნით.

 

უწყლო ქრომის (III) ქლორიდი

2Cr + 3H2O → Cr2O3 + 3H2

ქრომი ნელა იხსენება განზავებულ მარილმჟავასა და გოგირდმჟავაში. მიიღება Cr(II)-ის მარილები.

Cr + H2SO4 → CrSO4 + H2

Cr + 2HCl → CrCl2 + H2

კონცენტრილებური გოგირდმჟავა, აზოტმჟავა, სამეფო წყალი ვერ ხსნის ქრომს, რადგან ქრომის ზედაპირზე Cr(III)-ის ოქსიდის დამცავი აფსკი წარმოიქმნება (პასიურდება)

Cr2O3 -ისა და ტუტეების შელღობით ღებულობენ ქრომიტებს.

Cr2O3 + 2NaOH → 2NaCrO2 + H2O

შეუცხობელი ქრომ(III) ოქსიდი ადვილად იხსნება მჟავებში და ტუტის ხსნარებში:

ნატრიუმის ქრომატი (Na2CrO4)

Cr2O3 + 6HCl → 2CrCl3 + 3Н2О

ქრომის კარბონილის Cr(СО)6 თერმული დაშლისას ღებულობენ წითელი ფერის ქრომ(II) CrO ფუძე ოქსიდს. ქრომ(II) მარილების ხსნარებზე ტუტის დამატებით გამოიყოფა სუსტი ფუძე თვისებების მქონე, ყავისფერი ან ყვითელი ფერის ქრომის ჰიდროქსიდი Cr(OH)2.

ქრომ(VI) ოქსიდის ფრთხილი დაშლით ჰიდროტერმინალურ პირობებში ღებულობენ ქრომ(IV) ოქსიდს CrO2, რომელიც წარმოადგენს ფერომაგნეტიკს და ახასიათებს მეტალური გამტარობა.

კონცენტრირებულ გოგირდმჟავასა და დიქრომატების ხსნარების ურთიერთქმედებისას ღებულობენ წითელ ან მოწითალო-იისფერ კრისტალებს ქრომ(VI) ოქსიდის CrO3. ის ტიპიური მჟავა ოქსიდია და წყალთან ურთიერთქმედებისას წარმოქმნის ძლიერ უმდგრად ქრომის მჟავებს: ქრომმჟავა H2CrO4, დიქრომმჟავა H2Cr2O7 და სხვა იზოპოლიმჟავებს ზოგადი ფორმულით H2CrnO3n+1. პოლიმერიზაციის ხარისხის ზრდა მიმდინარეობს рН-ის შემცირებით, ანუ მჟავიანობის გაზრდით.

2K2CrO4 + 2H2SO4 → K2Cr2O7 + 2K2SO4 + Н2О

 

მაგრამ, თუკი K2Cr2O7-ის ნარინჯისფერ ხსნარს დაამატებენ ტუტის ხსნარს, ის ისევ ღებულობს ყვითელ შეფერილობას, რადგანაც წარმოიქმნება კალიუმის ქრომატი K2CrO4.

K2Cr2O7 + 2KOH → 2K2CrO4 + Н2О

 

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ პოლიმერიზაციის მაღალი ხარისხი, როგორც ეს ხდება ვოლფრამისა და მოლიბდენის შემთხვევაში ვერ მიიღწევა, იმდენად რამდენადაც პოლიქრომმჟავა იშლება ქრომ(VI) ოქსიდად და წყლად.

H2CrnO3n+1 → H2О + nCrO3

 

ცნობილია ჰალოგენიდები, რომელსაც შეესაბამება ქრომის სხვადასხვა ჟანგვის ხარისხი. სინთეზირებულია ქრომის დიჰალოგენიდები CrF2, CrCl2, CrBr2 და CrI2, ასევე ტრიჰალოგენიდები CrF3, CrCl3, CrBr3 და CrI3. თუმცა ალუმინისა და რკინის ანალოგიური ნაერთებისაგან განსხვავებით ქრომის ტრიქლორიდი CrCl3 და ტრიბრომიდი CrBr3 არააქროლადია.

ქრომის ტეტრაჰალოგენიდებს შორის მდგრადია CrF4, ქრომის ტეტრაქლორიდი CrCl4 არსებობს აირის სახით. ცნობილია ქრომის ჰექსაფტორიდი CrF6.

მიღებული და დახასიათებულია ქრომის ოქსიჰალოგენიდები CrO2F2 და CrO2Cl2.

სინთეზირებულია ქრომის ნაერთები ბორთან (ბორიდები Cr2B, CrB, Cr3B4, CrB2, CrB4 და Cr5B3), ნახშირბადთან (კარბიდები Cr23C6, Cr7C3 და Cr3C2), სილიციუმთან (სილიციდები Cr3Si, Cr5Si3 და CrSi) და აზოტთან (ნიტრიდები CrN და Cr2N).

ხსნარებში ყველაზე მდგრადია ქრომ(III)-ის ნაერთები. მათში ქრომის ჟანგვის ხარისხი შეესაბამება როგორც კატიონურ ფორმას ისე ანიონურ ფორმას, მაგალითად, ტუტე ხსნარში არსებული ანიონი [Cr(OH)6]3−.

ტუტე არეში ქრომ(III)-ის ნაერთების ჟანგვისას წარმოიქმნება ქრომ(VI)-ის ნაერთები.

2Na3[Cr(OH)6] + 3H2O2 → 2Na2CrO4 + 2NaOH + 8H2O

 

ყვითელ ხსნარში, რომელიც შეიცავს ქრომატ-იონებს ბარიუმის მარილების ხსნარების დამატებისას წარმოიქმნება ბარიუმის ქრომატის ყვითელი ნალექი BaCrO4.

Ba2+ + CrO42− → BaCrO4

ქრომ(VI)-ის ნაერთები - ძლიერი დამჟანგველებია, მაგალითად:

K2Cr2O7 + 14HCl → 2CrCl3 + 2KCl + 3Cl2↑ + 7H2O.

 

გამოყენება

ქრომის გამოყენება დაფუძნებულია მის სიმაგრესა და კოროზია მედეგობაზე. ქრომი უჟანგავი ფოლადის კომპონენტია. ფეროქრომში ქრომის მასური წილი 60%-ია. გამოიყენება სხვადასხვა ნაკეთობის დასაფარავად. ლამაზი გარეგნული სახის მისაცემად. სტომატოლოგიაში (შედის პროტეზის დასამზადებელ კობალტ-ქრომის შენადნობში). ტრამვატოლოგიაში (კობალტ-ნიკელის შენადნობში) კალიუმის ნატრიუმის ამონიუმის დიქრომატები გამოიყენება ტყავის თრიმვლისათვის, ასანთის, საღებრების, ასაფეთქებელი ნივთიერების წამოებაში. ნატრიუმის ქრომატი გამოიყენება მედიცინაში (ნიშანდებული 51Cr-იზოტოპით) სისხლის სხვადასხვა დაავადებისა და კუჭნაწლავიდან სისხლდენის დიაგნოსტიკისათვის. ქრომი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ადამიანის ორგანიზმში. მისი აქტივობა, კომპლექს წარმოქმნის უნარით აიხსნებნა. იგი დადებითად მოქმედებს სისხლწარმოქმნაზე. შედის ფერმენტრიფსინის შემადგენლობაში, ხელს უწყობს გლუკოზის ათვისებას. აქვს გარკვეული სიმსივნის საწინააღმდეგო ქმედება.

ქრომის (III)-ის ოქსიდი და ქრომიტები გამოიყენება კატალიზატორების სახით მრავალ ორგანულ რეაქციაში. ლალი, რომელიც მინერავის სახით შეიცავს Cr(III)-ის იონებს- გამოიყენება ლაზერებში. და როგორც ძვირფასი ქვა საუველირიო ნაკეთობების დასამზადებლად.

 

 

ბიოლოგიური თვისებები

ქრომი მნიშვნელოვანი ბიოგენური ელემენტია, რომელიც აუცილებლად შედის მცენარეების, ცხოველებისა და ადამიანის ქსოვილის შემადგენლობაში. საშუალო შემცველობა ამ ელემენტისა მცენარეებში შეადგენს - 0.0005%-ს, რომელიც ძირითადად გროვდება ფესვებში (92-95%), ხოლო დანარჩენი კი ფოთლებში. ცხოველებში, ქრომის შემცველობა ათიათასიდან ათმილიონამდე პროცენტული წილს შეადგენს . ზრდასრული ადამიანის ორგანიზმში ქრომის შემცველობა მერყეობს 6მგ-დან 12მგ-მდე. თუმცა ქრომის ზუსტი რაოდენობა ადამიანის ფიზიოლოგიური ფუნქციონირებისათვის დადგენილი არ არის. ეს მეტწილად დამოკიდებულია რაციონზე - ისეთი საკვების მიღება, რომელშიც შაქრის შემცველობა მაღალია, ორგანიზმში ქრომის მიმართ მოთხოვნილება იზრდება. ითვლება. როგორც სხვა ბიოგენური ელემენტები, ქრომს შეუძლია დაგროვდეს ორგანიზმის ქსოვილებში, განსაკუთრებით თმებში. სწორედ მათში ქრომის შემცველობა მიუთითებს ორგანიზმის ამ ელემენტით უზრუნველყოფის ხარისხზე. სამწუხაროდ ასაკის მატებასთან ერთად ქრომის ”მარაგი” ქსოვილებში ილევა, გამონაკლისს წარმოადგენს ფილტვები.

ქრომი მონაწილეობს ლიპიდების , ცილების (შედის ფერმენტ ტრიპსინის შემადგენლობაში), ნახშირწყლების (წარმოადგენს გლუკოზამედეგი ფაქტორის სტრუქტურულ კომპონენტს ) მიმოცვლაში. ეს ფაქტორი განაპირობებს უჯრედის რეცეპტორების ურთიერთქმედებას ინსულინთან, ამავდროულად ამცირებს მასზე ორგანიზმის მოთხოვნილებას. გარდა ამისა ქრომი ღებულობს მონაწილეობას ქოლესტერინის მიმოცვლის რეგულაციაში და წარმოადგენს ზოგიერთი ფერმენტის აქტივატორს.

ძირითადი წაყარო ქრომის მოხვდერისა ადამიანისა და ცხოველების ორგანიზმში არის საკვები. მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ მცენარეულ საკვებში ქრომის კონცენტრაცია მნიშვნელოვნად დაბალია, ვიდრე ცხოველურში. შედარებით მდიდარია ქრომით ლუდის საფუარი, ხორცი, პარკოსნები და დაუმუშავებელი მთელი მარცვალი. ამ ელემენტის შემცველობის შემცირება საკვებში და სისხლში იწვევს ზრდის პროცესის შეფერხებას, სისხლში ქოლესტერინის ზრდას, პერიფერიული ქსოვილების მგრძნობელობის შემცირებას ინსულინისადმი (დიაბეტისმაგვარი მდგომარეობა). გარდა ამისა იზრდება რისკი ათეროსკლეროზის განვითარებისა და ცენტრალური ნერვული სისტემის მუშაობის დარღვევისა. კონცენტრაცია ატმოსფეროში მილიგრამი კუბურ მეტრზე ქრომის ყველა ნაერთი ახდენს უკვე ტოქსიკურ ზემოქმედებას ორგანიზმზე. ქრომითა და მისი ნაერთებით მოწამვლა ნაწილია მათი წარმოებისა მანქანათმშენებლობაში, მეტალურგიაში, საფეიქრო მრეწველობაში. ქრომის ტოქსიკურობის ხარისხი დამოკიდებულია მისი ნაერთების ქიმიურ სტრუქტურაზე - დიქრომატები ქრომატებზე ტოქსიკურები არიან, ნაერთი Cr+6 უფრო ტოქსიკურია ვიდრე Cr+2 და Cr+3. მოწამვლის სიმპტომები ვლინდება სიმშრალის შეგრძნებით და ცხვირის ღრუს ტკივილით, ყელის მწვავე ტკივილით, სუნთქვის გაძნელებით, ხველით და სხვა მსგავსი ნიშნებით. ქრომის ნაერთებთან ხანგრძლივი კონტაქტის დროს ვლინდება ქრონიკული მოწამვლის ნიშნები - სისუსტე, მუდმივი თავის ტკივილები, წონაში დაკლება, დისპეპსია. იწყება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის, პანკრეასის და ღვიძლის მუშაობის დარღვევა. ვითარდება ბრონქიტი, ბრონქიალური ასტმა, პნევმოსკლეროზი. ვლინდება კანის დაავადებები - დერმატიტი, ეკზემი. გარდა ამისა, ქრომის ნაერთები საშიში კანცეროგენია, რომელსაც შეუძლია დაგროვდეს ორგანიზმის ქსოვილებში, რომელიც იწვევს კიბოს დაავადებას. თანამშრომლებისათვის, რომლებიც მუშაობენ ქრომთან და მის ნაერთებთან, პროფილაქტიკისათვის აუცილებელია პერიოდულად სამედიცინო შემოწმების გავლა; ვენტილაციის დამონტაჟება და ა.შ.

 

ქრომის შემცველი საკვები ნივთიერებები:

 

 

საინტერესო ფაქტები

ფუძე (ძირი) ”ქრომი” როგორც თავისთავადი ცნება არის ”ფერი”, ”საღებავი”, რომელიც შედის სხვადასხვა სიტყვის შემადგენლობაში და გამოიყენება სხვადასხვა სფეროში: მეცნიერებაში, ტექნიკასა და მუსიკაშიც კი. ასე მაგალითად, ფოტოფირების მრავალი სახელწოდება შეიცავს ამ ძირს: “ორთოქრომი”, “პანქრომი”, “იზოპანქრომი” და სხვა. სიტყვა “ქრომოსომა” შედგება ორი ბერძნული სიტყვისაგან: “ქრომო” და “სომა”. სიტყვასიტყვით ეს შესაძლებელია გადაითარგმნოს როგორც ”შეღებილი სხეული” ან “სხეული, რომელიც იღებება”. ქრომოსომის სტრუქტურული ელემენტი, რომელიც ფორმირდება უჯრედის ბირთვის ინტერფაზის პერიოდში, ქრომოსომების გაორმაგების შედეგად, იწოდება “ქრომატიდად”. “ქრომატინი”- ქრომოსომების ნივთიერებაა, რომელიც იმყოფება მცენარეული და ცხოველური უჯრედების ბირთვებში, რომელიც ინტენსიურად იღებება ბირთვული საღებრებით. “ქრომატოფორები”- ცხოველებისა და ადამიანების პიგმენტური უჯრედებია. მუსიკაში გამოიყენება “ქრომატიული გამის” ცნება. “ქრომკა” - რუსული გარმონის ერთ ერთი სახეა. ოპტიკაში არსებობს “ქრომატიული აბერაციისა” და “ქრომატიული პოლარიზაციის” ცნებები. “ქრომატოგრაფია” ნარევების ანალიზისა და დაყოფის ფიზიკურ-ქიმიური მეთოდია. “ქრომოსკოპი” არის ხელსაწყო, რომელიც გამოიყენება ფერადი გამოსახულების მისაღებად ორი ან სამი ფერდაშლილი ფოტოგრაფიული გამოსახულების შეთავსების, შეერთების გზით, რომლებიც ნათდება სპეციალურად შერჩეული სხვადსხვაგვარად შეღებილი შუქფილტრებით.

შედარებით ტოქსიკურია ქრომ(VI) ოქსიდი CrO3, ის მიეკუთვნება საშიშროების მიხედვით I კლასს. ადამიანისთვის სასიკვდილო დოზაა 0.6გ. ეთილის სპირტი ახლადმომზადებულ CrO3-თან შეხებისას აალდება.

ყველაზე გავრცელებული მარკა უჟანგავი ფოლადისა შეიცავს 18% Cr, 8% Ni და დაახლოებით 0.1% C. ის უნიკალურად უწევს წინააღმდეგობას კოროზიასა და ჟანგვას, ინარჩუნებს სიმაგრეს მაღალ ტემპერატურაზე. სწორედ ასეთი ფოლადისაგან არის დამზადებული ფურცლები, რომელიც გამოიყენება მშენებლობაში ვ. ი. მუხინის სკულპტურულ ჯგუფში ”მუშა და კოლმეურნე”.

ფეროქრომი, რომელიც გამოიყენებოდა მეტალურგიულ წარმოებაში ქრომული ფოლადების წარმოების დროს IXX საუკუნის ბოლოს იყო ძალიან დაბალი ხარისხის. ეს იყო ქრომის შემცველობასთან დაკავშირებული - სულ იყო 7-8%. მაშინ ის იწოდებოდა ”ტასმანის თუჯად”, იქიდან გამომდინარე რომ რკინა-ქრომული მადანი შემოჰქონდათ ტასმანიიდან.

ადრე აღნიშნული იყო, რომ ქრომის შაბი გამოიყენებოდა ტყავის თრიმლვისას. სწორედ ამის გამო გაჩნდა “ქრომული” ჩექმების გაგება. ტყავი, რომელიც დათრიმლულია ქრომის ნაერთებით, იძენს ბრწყინვალებას, პეწსა და სიმტკიცეს.

ბევრ ლაბორატორიაში გამოიყენებენ “ქრომის ნარევს”- კალიუმის ბიქრომატის ნაჯერი ხსნარისა და კონცენტრირებული გოგირდმჟავის ნარევს. ის გამოიყენება მინისა და ფოლადის ლაბორატორიული ჭურჭლის ზედაპირების გაუცხიმოვნებისათვის. ის ჟანგავს ცხიმს და აცილებს მის ნარჩენებს. მაგრამ აღნიშნულ ნარევთან მოპყრობისას აუცილებელია სიფრთხილე, ვინაიდან ის ძლიერი მჟავისა და ძლიერი მჟანგველის ნარევია!

ჩვენს დროში ხის მასალა ძველებურად გამოიყენება საშენ მასალად, ვინაიდან ის იაფია და დასამუშავებლად მარტივია. თუმცა მას ბევრი უარყოფითი თვისებაც აქვს - არამდგრადია ხანძრებისა და სოკოვანი დაავადებებისადმი, რომლებიც მას ანადგურებს. ყველა ამ უსიამოვნების თავიდან ასაცილებლად ხეს ჟღენთავენ სპეციალური შემადგენლობის ნარევებით, რომლებიც შეიცავდა ქრომატებსა და ბიქრომატებს და ასევე თუთიის ქლორიდს, სპილენძის სულფატს, ნატრიუმის არსენატს და ზოგიერთ სხვა ნივთიერებას. ასეთი ნარევების წყალობით იზრდება ხის მდგრადობა სოკოებისა და ბაქტერიების მიმართ და ასევე ღია ცეცხლის მიმართ.

განსაკუთრებული ნიშა ქრომმა დაიკავა პოლიგრაფიაში. 1893 წელს დადგენილ იქნა, რომ ქაღალდი, რომელიც გაჟღენთილი იყო ნატრიუმის ბიქრომატით, კაშკაშა სინათლით განათებისას უეცრად ყავისფერდება. შემდგომ გაირკვა, რომ ბიქრომატული საფარები ქაღალდზე დასხივების შემდეგ წყალში არ იხსნება, ხოლო დასველების შემდეგ, იძენს მოლურჯო შეფერილობას. ეს თვისება გამოიყენეს პოლიგრაფისტებმა. საჭირო ნახატის ფოტოგრაფირებას ახდენენ ბიქრომატის შემცველი კოლოიდური საფარით დაფარულ ფირფიტაზე. დასხივებული ადგილები რეცხვისას არ იხსნებოდა, ხოლო დაუსხივებელი იხსნებოდა, ფირფიტაზე კი რჩებოდა ნახატი, რომლიდანაც შესაძლებელი იყო ბეჭდვა.

მასალა მომზადებულია www.wikipedia.com -ის მიხედვით